Kirmancanê Qizilbaş -Alewîyan mîyan de, goreyê serenameyê Rûmî edi aşma Adare de Qereçarşemeyî ra tepîya, Hawtemalî ênê fîrazkerdene. Hawtemal, tedeyîyê xo ra xelekêde Qereçarşemeyî aseno. Çekûya Hawtemalî “hawt” û “mal” ra virazîya. Kirmanckî (zazakî) de herfa “e”ye di çekûyan bestnena yewbînî ra. Mal maneya (vate) milkî û pesan, kurmanckî (kirdaskî) de kî vateya kêyî dano merdimî.

Afganijî (her henî Îranîjî) Newroze de hewt çêşîd meyweyan ra yew werd virazenê. Nameyê eyî Haft Mewayî (Hawt Meyweyî) yo. Ma xo ra zerfetîya Hawtemalê Kirmancanê Qizilbaşan û Kuloça Serê Salê ya Kirmancanê Êzdîyan hewt taman ra (ardî, sole, ron, sîr, şekir, hingemîn û şit...) nêvirazîna. Beno ke çekûya Hawtemalî, deformebîyena çekûya Haft Mewayi bo. Her di termî yewbînî ra durî nêasenê. Hawtemal de ganî hewt kêyan de zerfetî biwerîyê. Beno ke Hawtemal nameyê xo Hewt Kêyan ra kî bigêro.

Seba ke aşma Adare de di Hawtemalî tê dime fîraz kerînê, ê verênî ra Hawtemalo Qic, ê diyîne ra kî Hawtemalo Pîl vajîno.

Hawtemalo Qic, seba ke hewtê aşma Adare de (goreyê serenameyê Rûmî, ke teqabilê 20.Adare ya serenameyê Mîladî yo) kerîno, cira Hawtê Martî kî vajîno. Henî bawerîno ke sacîya germine a verêne na roje kuwna bi herd. Na roje kesêde nuxrîyî bi çarpa kenê aspar û bi helbikan awe verdanê re ser, ke wa şîlîye bivaro. Na yewe Hawtemalo Pîl de kî kenê. Şar  êndî vare ra bîyo bêzar û "Şilî şilî nano do, varê varê cî de to" vano. Zerfetîyan pojenê û yewbînî silaynenê. Her kes ganî hewt kêyan de zerfetî biwero.

Hawtemalo Pîl, 17.Adare de (teqabilê 30.Adare ya serenameyê Mîladî yo) êno fîrazkerdene. Na roje kî fênda (zê) rojanê bînan, rojêde fîraz û bimbarek a. Sacîya germine kuwna bi herd. Can û rûh kuwno mexlûqatê rîyê herdî. Hurêndîya şînê zimistanî, şahîya hîr û bereketê wisarî serwer a. Seba ke tengasîya zimistanî ra reyînê ra, benî, dar û ber sijdeyê herdê derwêşî beno (*). Êndî destpêkerdena demsera wisarî ya.

Hawtemal de, sermîyanê kêyî sareyê gulirî (nifûs) kemerê destnîşan keno û sîvig ya kî lojina banî ser ro nano ro. Hîrê rojan ra tepîya, binê kemera kamcî gulirî de lulik bivejîyo, rindî û xirabîye, hîr û bereketê kêyî yê a sere nefsê ê kesî ra giredaye yo. A sere her çî rîbalê eyî ra yo. Zerfetîyan pojenê, wenê.

Domanî, dormeyê banan û lojinan xêz kenê û awe verdanê re ser. Tayê cayan de, lojinan de adir kenê we. Kolîyan henî erzenê adirî ser, ke kilawine lojinan ra qîlozê rîyê asmênê keweyî bena. Gelo Hawtemal tedeyîyê xo ra NEWROZE nîya?

Bêguman Hawtemal, Newroze bi xo ya.

***

Seba ke eleqadarîya xo yewbînî de est a, wazena ke bı çend çekûyan Çarşemên Hesava ya Kirmancanê Êzdîyan; Qereçarşeme û Hawtemalê Kirmancanê Qizilbaşan bışanî têver.

Êzdîyanê Rûsya mîyan de, edi aşma Adare de bi nameyê Çarşemên Hesava hîrê, tayê êlan de kî çar Çarşemeyî tê dime ênê fîrazkerdene. Çarşemeyê aşma Adare yê verênî ra “Çarşema Pêşîn (Oxirçarşem)”, ê diyîne ra “Axirçarşem”, ê hîrêyîne ra “Çarşema Kuloç (Qereçarşem)” û tayê êlanê Êzdîyanê Ermenîstanî mîyan de kî ê çarîne kerîno û cira “Hesen Pîrik” vajîno (Eskerê Boyîk; malpera Komela Kanîya Sipî).

Edi “Çarşema Pêşîn (Oxirçarşem)” de -Kirmancanê Qizilbaşan de Çarşemeyo verên Qereçarşeme yo-, kêyan de werdên weşî ênê potene. Werdî ra şamîya merdan benê kêyan. Peroj, her kes serê banî ya kî verê kêberê xo de adir -Kirmancanê qizilbaşan de Hawtemalo Pîl de lojinan de- fîno ta. Adirî ser ro çing danê û kincanê xo adirî ser ro şanenê ro. Bi na yewe, guna, nêweşîye û tal-tenga xo ya sera kane adir de vêşnenê. -Kirmancanê Qizilbaşan de guna, nêweşîye û tal-tenge Qereçarşeme de şîlanerovetene ra rişînê de.

Çarşemeyê didiyan kî ancî fênda ê verênî “Çarşema Pêşîn (Oxirçarşem)” êno fîrazkerdene. Gelo miqabilê Hawtemalê Qicî yo?.

Çarşema Kuloç (Qereçarşem) ya kî Kuloça Serê Salê (Xanna Omerxali; Dema Nû): miqabilê Hawtemalê Pîlî yo. Na roje, lêweyê kerdananê corênan de Kuloç (bijike) hewt taman (ardî, ron, şit, şekir .. û êb.) ra mîşte kenê û Xadim (moreke ya kî nîşanêde bîn) kenê ci, rınd lunê ra û roja Çarşemeyî pojenê, roja Pancşemeyî kî sermîyanê kêyî, bi kardî bijike keno di lete. Cıra para wayîrê kêyî Mamereşanî (E. Boyik), para wayîrê malê hûrdîyî Memê Şivanî -Kirmancanê Qizilbaşan de Zariko /Sariko Şuyane-, para wayîrê dawarî Gavanê Zerzanî -Kirmancanê Qizilbaşan de Memiko Gawan-, para wayîra cinîyanê dican û domanan Xatûna Ferxa, para Pîra Fate, para Şemsî.. û êb. (Xanna Omerxali) birneno ra û hona paranê gulîrê kêyî vejeno. Moreke -Kirmancanê Qizilbaşan de binê kemere de lulik- para kami de bivejîyo rindî û xirabîye, hîr û bereketê kêyî yê a sere nefsê eyî kesî ra giredaye yo.

Êlên nêmkoçerên ke wisarî rew şonê ware, “Hesen Pîrik“ -Kirmancanê Qizilbaşan de Mezelwedardene- de şonê mezelan ser û hona vejînê ware (E. Boyik). Lê êlên bînî nêmeyê aşma şeşan –Gestemerde/Gimgim de mabeynê 10-15 Hezîrane- de şonê mezelan ser.

-------------

(*) Ez wazena hêketa ke Gimgim de şatîya, tîya şima wendoxan de pare bikerî: Yew cinîye domanan nîyana. Şona lêweyê Male Kuzikî. Male Kuzik: "Meşte Hawtemal o. Nêmeyê şewe de dar û ber sijde beno. Zereyê to ke pak bo, ti vînena. To ke vînit, temezîya xo gilê dare ra gire bide, nega û miradê xo cira biwaze" vano. Cinîke a şewe re ci pîna. Vînena ke darî sijdeyê herdî bî. Temezîya xo gilê dare ra gire dana û negaya domanan cira kena. Roja bîne vînena ke darî bîyê çik û temezîye gilê dare ra giredaye ya. Bena dican. (Na mesela mi rê Gestemerde ra Besa Kîyayê Mamî qese kerde. Çunde arşîvê mi -Çeko)

Çeko Kocadag