Hawtemal
Kirmancanê Qizilbaşan (Alewî) mîyan de, gorê serenameyê Rûmî edi aşma Hawtemalî (Mart) de Qereçarşemeyî ra tepîya, Hawtemal kerîno. Hawtemal, tedeyê xo ra xelekêde Qereçarşemeyî aseno. Çekûye “hawt” û “mal” ra virazîya. Kirmanckî (zazakî) de herfa “e”ye di çekûyan bestnena jubînî ra. Mal maneya milkî, pesan û kirdaskî de kî çêyî dano ma.
Afganijî (her hînî Îranîjî) Newroze de hawt çêşîd meyweyan ra werdê virazenê. Nameyê werdî Haft Mewayi (Hawt Meyweyî) yo. Ma xo ra zerfetîya Hawtemalê Kirmancanê Qizilbaşan û Kuloça Serê Salê ya Kirmancanê Êzdîyan hawt taman ra (ardî, sole, ron, sîr, şekir, hingemîn û şit...) nêvirazîna. Beno ke çekûya Hawtemalî, xerepîyayîyê çekûya Haft Mewayi bo. Her di çekûyî jubînî ra durî nêasenê.
Seba ke aşma Hawtemalî de di Hawtemalî tê dime fîraz kerînê, ê verênî ra Hawtemalo Qic, ê diyîne ra kî Hawtemalo Pîl vajîno.
Hawtemalo Qic, seba ke hawtê aşma Martî de kerîno, cira Hawtê Martî kî vajîno. Hînî bawerîno ke sacîya germine a verêne na roje kuwna herd. Na roje kesêde nuxrîyî bi here aspar kenê û bi helbikan awe verdanê ser ke, wa şîlîye bivaro. Naye Hawtemalo Pîl de kî kenê. Milet êndî vare ra beno bêzar û "Şilî şilî nano do, varê varê cî de to" vano. Zerfetîyan pojenê û jubînî silaynenê.
Hawtemalo Pîl, desûhawtê aşma Martî de kerîno. Na roje kî fênda (zê) rojanê bînan, rojêde fîraz û bimbarek a. Sacîya germine kuwna herd. Can û rûh kuwno mexlûqatê rîyê herdî. Hurêndîya şînê Zimistanî, şahîya hîr-bereketê Wisarî serwer a. Seba ke tengasîya Zimistanî ra rêyînê ra, benî û dar-ber sijdeyê herdê dewrêşî beno. Êndî destcikerdena demsera Wisarî ya.
Hawtemalo Pîl de, sermîyanê çêyî sareyê gulirî (nifûs) kemerê destnîşan keno û sîvig yan kî lojina banî ser ro nano ro. Hîrê rojan ra tepîya, binê kemera kamcî gulirî de lulik bivejîyo, rindî û xirabîye, hîr û bereketê çêyî ê a sere nefsê ê kesî ra giredaye wo. A sere her çî rîbalê ey ra wo. Zerfetîyan pojenê, wenê.
Domanî, dormeyê banan û lojinan xêz kenê û awe verdanê ser. Tayê cayan de, lojinan de adir kenê we. Kolîyan hînî erzenê adirî ser ke kilawine lojinan ra qîlozê rîyê asmênî bena. Gelo Hawtemalo Pîl, NEWROZE nîya?
Ez wazena hêketa ke Gimgim de şatîya, tîya şima wendoxan de pare bikerî: Cinîyê domanan nîyana. Şona lêweyê Male Kuzikî. Male Kuzik: "Meşte Hawtemal o. Nêmeyê şewe de dar-ber sijde beno. Zereyê to ke pak bo, ti vînena. To ke vînit, temezîya xo gilê dare ra girede, nega û miradê xo cira biwaze" vano. Cinîke re cipîna. Vînena ke darî sijdeyê herdî bî. Temezîya xo gilê dare ra gire dana û negaya domanan cira kena. Roja bîne vînena ke darî bîyê çik û temezîye gilê dare ra giredaye ya. Bena dican. -(Na mesela min rê Gestemerde ra Besa Kîyayê Mamî qese kerde. Çunde arşîvê min -Çeko)
Seba ke eleqadarîya xo jubînî de esta, wazena ke bı çend çekûyan Çarşemên Hesava ya Kirmancanê Êzdîyan; Qereçarşeme û Hawtemalê Kirmancanê Qizilbaşan bışanî têver.
Êzdîyanê Rûsya mîyan de, edi aşma Martî de bi nameyê Çarşemên Hesava hîrê, tayê êlan de kî çar Çarşemeyî tê dime ênê fîrazkerdene. Çarşemeyê aşma Martî yo verên ra “Çarşema Pêşîn -(Oxirçarşem)”, ê diyîne ra “Axirçarşem”, ê hîrêyîne ra “Çarşema Kuloç -(Qereçarşem)” û tayê êlanê Êzdîyanê Ermenîstanî mîyan de kî ê çarîne kerîno û cira “Hesen Pîrik” vajîno (Eskerê Boyîk; malpera Komela Kanîya Sipî).
Edi “Çarşema Pêşîn (Oxirçarşem)” de -Kirmancanê Qizilbaşan de Çarşemewo verên Qereçarşeme wo-, çêyan de werdên weşî ênê potene. Ey werdî ra şamîya merdan benê çêyan. Peroj, her kes serê banî yan kî verê çêberê xo de adir -Kirmancanê qizilbaşan de Hawtemalo Pîl de lojinan de- fîno ta. Adirî ser ro çing danê û kincanê xo adirî ser ro şanenê ro. Bi na juye, guna, nêweşîye û tal-tenga xo ya sera kane adir de vêşneno. -Kirmancanê Qizilbaşan de guna, nêweşîye û tal-tenge Qereçarşeme de şîlane ro vetene ra rişînê de.
Çarşemeyê didiyan kî ancî fênda ê verênî “Çarşema Pêşîn -(Oxirçarşem)” êno fîrazkerdene. Gelo miqabilê Hawtemalê Qijî yo?.
Çarşema Kuloç (Qereçarşem) yan kî Kuloça Serê Salê -(Xanna Omerxali; Dema Nû): miqabilê Hawtemalê Pîlî yo. Na roje, lêweyê kerdanê corênan de Kuloç (bijike) hawt taman (ardî, ron, şit, şekir .. û êb.) ra mîşte kenê û Xadim (moreke ya kî nîşanêde bîn) kenê ci, rınd lunê ra û roja Çarşemeyî pojenê. Roja Pancşemeyî kî sermîyanê çêyî, bi kardî bijike keno di lete. Cıra para wayirê çêyî Mamereşanî (E. Boyik), para wayirê malê hûrdîyî Memê Şivanî -Kirmancanê Qizilbaşan de Zariko /Sariko Şuyane-, para wayirê dawarî Gavanê Zerzanî -Kirmancanê Qizilbaşan de Memiko Gawan-, para wayira cinîyanê dican û domanan Xatûna Ferxa, para Pîra Fate, para Şemsî.. û êb. -(Xanna Omerxali) birneno ra û hona paranê gulîrê çêyî vejeno. Moreke -Kirmancanê Qizilbaşan de binê kemere de lulik- para kami de bivejîyo rindî û xirabîye, hîr û bereketê çêyî ê a sere nefsê ey kesî ra giredaye wo.
Êlên nêmkoçerên ke wisarî rew şonê ware, “Hesen Pîrik“ -Kirmancanê Qizilbaşan de Mezelwedardene- de şonê mezelan ser û hona vejînê ware Labelê, êlên bînî nêmeyê aşma şeşan –Gestemerde de mabeynê 10-15 Hezîrane- de şonê mezelan ser (E. Boyik)
Çeko
