Gestemerde Online

Wayîra Punikî Zahide Ergüle de roportaj

Ez naye ra aşme ravêr pêsîya ke na ca Berlin, edi Nogatstr. 45 de, bi di zonan (Zazakî-Almankî) Punikê Domanan (Çocuk Yuvasi, Kindergarten) bîya ya. Raştî kî ez zaf bîyane şah. Naye ser o mi kî wayîra Punikî Zahide Ergüle de roportaj kerd.

Wusênê Gestemerde: Her çî ra ravêr ez wazena to xo ma re kilmek biderê naskerdene.

Zahide: Namê mi Zahide Ergül, ez dewanê Gimgimi ra dewa Gomê Avdelan ra wa. Ez heyanî 5-6 sere dewe de menda. Yanî taye şenik dewe êna mi vîrî. Gorê vatenanê pîyê mi, ma Dêrsim ra amayî mê. Zonê ma zaf rindeko û ez cira zaf heskeno.Wazena  ke zonê xo naca kî qeseybikerî. Çira qeseymekerî? Zon, zonê mi no, ama kes nêvirdano.

W.Gestemerde: Şîkîna ma re sere de derheqê Pûnik de tayê înformatsîyon bidêre û kirmanckî (zazakî) de mana çekuya Pûnikî çik a?

Zahide: Ti mana çekuya Punikî nêzana?

W. Gestemerde: Ez zana feqet gere to ma re mana çekuya Punikî vacê.

Zahide: Mana Punikî, ma de vanê ya "to hona punikê xo nêviraşto" hem gorê însanan namê xo punik o, hem kî punikê teyr û turî kî esto. Coka mi name Punik napira. Pinik de gere 15 domanî bibê. Hêya bî ama mi qeyda tayîne silkerde. Çunke no der-dorê Punik de zaf tirkî estê, tirkê ke şonê camîye yanî tirkê ke qarşîye (verba) mayê ê bî. Mi kî  domanê înan nêwaştî berene Punik. Coka mi kî qeyda înan Punik ra sîl kerde.

W. Gestemerde: Na projeya Punikî se, çitaw vecîye werte û no fikrê kam bî?

Zahide: Na mesela zaf giran û zafî kî derga nêzana kotî ra destpêkerî? No fikrê mi bî. Ez tawo ke domane bîya no fikir mi de bî. Mi kî waştenê ke, ez kî zê domananê bînan zonê xo qeseybikerî. Ama kesî nêvirdenê. Hete ra maya mi, hete ra pîyê mi pêro qêrenê mi ser.

W. Gestemerde: Ma û pîyê to, qey  nêvirdenê to kirmanckî (zazakî) qeseybikerê?

Zahide: gere ke verba mi nêvecîyenê feqet pêro verba mi vecîyayî nêvirda ez zonê xo qeseybikerî. No hewes nîya zere mi de mend.

W. Gestemerde: Yanî na axe zere to de henî pêmite mende heyan ke to na waştena xo arde ca.

Zahide: Hêya. Mi na axe, zere xo de pêmitî bî pê û mi re bîbî derd. Xora derdê mi zafê. No kî derdê de bîn bî. Nara ki mi va ez çi biwanî, çi mewanî xora wendîşê mi kî dizdîya bî. Ma û pîyê mi nêvirdenê ez şorî okule (mektebe).

W. Gestemerde: Ma û pîyê to qey nêvirdenê to şorenê mekteb, gere Qizilbaşanê Kurdan de çîye de nîyanên çîn ê bo?

Zahide: Ez naca Almanya de pîya pîle û na weqete kî ame mi ser hona kî to vana "nîya bîyo nîya  şîyo."  Mi na ca dest bi mektebî kerd. Yanî birinci sinife (sinifa juyîne) ra heyanî ke mi mekteba xo wende û dîploma xo gurete.

W. Gestemerde: Werasil to mektebê xo wend xelesna. Wendîşê to çinayî ser o bî?

Zahide: Mi malimîye ser o wend. Yanî ez malima domananê qicana. Nara kî maya mi va "qey to nêşona nêzewecîna? To çê de menda..." mi kî cira va "mi rehet ravirdê mi hona mektebê xo nêxelesno, mektebê xo bixelesnî hona" aye ra dime kî veyvê xo kerd. Xora aye ra dimekî merîkî nêvirda ez çîye bikerî.

W. Gestemerde: Domanê to estê?

Zahide: Ju lacê mi esto.

W. Gestemerde: Lacê to, zonê ma zano?

Zahide: Virindîye zanitê, feqet nika qeseynêkeno. Qe herkes zonê ma keno xirabin vano, o kî endî vano"no zonê ma nîyo, zonê cinganano."

W. Gestemerde: Armanc û xizmeta Punikî çika?

Zahide: Amac û xizmeta Punikî, ma gere însanan pêrayîne de bixebetîme. Însanê ke tenge der ê gere înan ma raxelesnîme. Nika ma zonê xo kî kerdo xo vîra ke ma nêzame ke qeseybikerîme. Yanî xizmeta ma seba zonê ma wa. Nika çîye de heneno ke, ma gere bi zonê xo, xo biderîme naskerdene.Ê ma kî ma nêşkîme xo nika biderime naskerdene. Ma ke vame "ma zazayî me" nara kî vanê "zazayî kamê?"

W. Gestemerde: To ra gore, ma qey nêşîkîme xo biderîme naskerdene?

Zahide: Pêro politîka wa. Wazene ke zonî pêro vîndbenê û wa ju zon bone. Seke Amerika

vana "pêro gere îngilizce (îngilîzkî) qeseybikerê" hênî. Yanî polîtîka dewleta û ma asîmîle kerdîme. Ez hênî famkena ke ma virindîye zaf qewetli (bi qewete) bîme û nika kî coka ma kenê qic. Pîyê mi kî vano "ma Tirkîya de honde şîme esker, nîya kerd, henî kerd… " seba kamî? Seba bayraxa Tirkîya. O kî coka vano "ma Tirkî mê" ez kî vana "ma Tirkî nîme" pîye mi bîyo Tirk, birayê mi bîyê Kurmanc ê vanê "ma Kurd me"

W. Gestemerde: Ma to nêvana çi?

Zahide: Ez kî vana "ez zaza wa û dînê (bawerîye) mi kî Aleviyenîya şima xore înkar benê wa înkarbênê, ez înkarnêbena." Çunke ez qey înkarnêbena mi kalikê xo de kî qeseykerdo. Tawo ke kalikê mi hona nêmerd bî (pîye maya mi) ê merîkî o çax mi ra va "çêna mi to doxrîya (raşta) qet goş ra pî  û birayanê xo ser menê. Birayê to benê kurmanc wa kurmanc bênê, pîyê to beno tirk wa tirk bonê, to doxrî (raşt) vana. Çunk waxto ke Atatürk ame eşt dewa ma ser, çênanê ma pêroyîne xo eşt çem." Nîya lêwe înan de qeseykerd. Înan kî tivatê belko pamux (peme) kerd bî goşanê xo.

W. Gestemerde: Belko qeseykerdena kalîkê to weşe re înan nêşîya coka înan goş ra ser nêno.

Zahide: Kalîkê mi vatê "Atatürkî gonîya ma biwerdenê mird nêbîyenê." Mi no qesey zafîne ra kî heşna.

W. Gestemerde: Tawo ke to kalikê xo de qeseykerd çand sere bîya?

Zahide: Ez 18 sere bîya.

W. Gestemerde: Ma kalîkê to, o taw çand sere bî?

Zahide: Ez rind nêzana. 75-85 sere bî. Tam rind nêzana, mi vîra şîyo.

W. Gestemerde: Şima çitaw dest bi karê punikî kerd û nika çand domanî enê Punik û nê domanî çand serîyê?

Zahide: Ez, des serîyo ke na proja dime  eno-şono. Hama çar seri teyna karê resmîyeti dime  ama-şîya. To ke tam perskena, ez tam des serî nê karî dime ama û şîya. Naye ra çand seri ravêr ju cênike ame lêwe mi va "ez kî karê nîyanenî ser o xebetîna, nêzana nîya kena, hênî kena" a kaxitê mi pêro tirtî berdî endî nîyame. Ez kî înanmişê ci (ci bawer) bîya. Gere ke ma gumanê xo bi kesî mîyamê. No alman beno, no tirk beno, no yahudî beno... kesî kî ma nêwazeno. Mi vatê belko yahudî ma ra heskenê, ê kî ma ra hesnêkenê.

Hawo bî sere ke ma dest bi karê Punikî kerd o. Na saate hawt (7) domanî enê Punik. Nê domanî kî 1-6 sere wê. Yanî heyanî ke şî mekteb ma qatîye ci kenîme.

W. Gestemerde: Domanê ke enê naca zonê ma zanê ya qet nêzanê?

Zahide: Qet kes nêzano. Gegane ke ez qeseykeno domanî vanê "o çik o?" Laceko ke pîye xo zone ma qesey keno Şahan o kî zonê ma nêzano.

W.Gestemerde: Şahan kotî ra wo?

Zahide: O Varto (Gimgim) ra wo.

W. Gestemerde: Ma û pîyê Şahanî bi zanitene  Şahan ruşno Punik wa zonê ma bimûso yan kî henî xo re honde ke ruşno?

Zahide: Hênî bi zanitene û seba zonî nêruşnay bî.

W. Gestemerde: Şikîna ma re plan û programê ju roja Pûnikî bi rêze vacê?

Zahide: Programê ju roja Punikî nîya ro: şodirane saate heşt ra têpîya domanî enêPunik. Virindîye wertê xo de pîya kay kaykenê, xo danê ra jumînî û heyanî ke ma dest bi programê xo kerd. Saate new de ez û domanan pîya zê şekîlê dayîreyî de nîşemero û ya ju mesela qeseykemê, yan kî ez resmanê heywanan mûsnena ci û namanê înan perskena.

W. Gestemerde: Domanan de bi zonê ma qeseykena?

Zahîde: Nê, pêro bi almankî qeseykena. Almankî ra dime kî bi tirki taye qeseykeme.

W. Gestemerde: Qey bi tirkî qeseykenê?

Zahide: Çunke di tene domanê tirkan kî estê. Ma û pîye înan wazenê coka. Tirkî ra dime kî ez domana ra persena vana "şima zonê îngîlîzkî kî wazene ya nêwazenê, eke şima nêwazenê o taw ez kî bi zazakî qeseykena. Nara kî bi mi hunê û kêf kenê. No şekîlê roniştena dayîre ra dime, ma domaman beme teber ra qasê nêm saate fetelneme. Çunke nika serdo zimistano ma domana honde tebera nêvirdame. Eke amnan bîyenê ma hatanî saate 12:00 de tebera mendenê. Saate 12:00 ra tepîya kî ma amênê Punik û perojîya xo kerde hazir û werdenê. Werdena xo kî ez û domanan keme hazir. Doman ke bi xo non kerdhazir, cira zaf heskenê. Coka ez û domanan pîya keme hazir. Herkes karê keno. Werdene ra dime qab-qacaxa ez şuna ê kî kenê zuya. Aye ra dime kî şonê didananê xo firçe kene û şunê. Aye ra dime saate-nêm saate waxtê rakewteno. Saate 15:00 de kî ma meywe werdenê. Saate 16:00 ra têpîya kî ma û pîye înan amenê domanê xo berdenê.

W. Gestemerde: Şima domanan de kayê ke welat de amê kaykerdene înan kî musnenê ci û pîya kaykenê? Ê didînê cire bi kirmanckî şanika wanenê yankî cire qeseykenê?

Zahide: Ez wazena ama na saate de domanî çînê. Ez cire kitab ra şanikan wanena ama bi zonê almankî, yanî no sirede giranîye ma da almankî. Xora na proja Punikî seba zonê ma seba çîyanê nîyanêna. Ama...

W. Gestemerde: Derheqê zon de û zobîna çîya de kemasîye de şima esta?

Zahide: Kêmasîya ma esta. Ma dest de tawa çîn o. Seba domanan kitabê zazakî ma de qet çînê. Tayê çî mi Cematê Dêrsîm ra guretî û ardî. Tayê çî almankî ra çarnê zonê ma. Mavacîme: Tirene ena.... bi almankîya feqet çarna re zonê ma. Mi de kî çand kitabê almankî estê, ez ucara cêna û çarnena re zonê ma. Mi herkes ra kî vato û xebera herkesî kî esta feqet kes ardim nêdanô ma. Heyanî bi Tirkîya de kî, pê hesîyê ke Punik bîyo ya. Kurumê naca kî vanê "seba domanan kitaban bice bîya ma peranê kitaban danîme."

W. Gestemerde: Seba domanan cayê kay kaykerdene esto?

Zahide: Cayê kay keykerdene esto. Hem zere de, hemkî tebera baxçê ma esto. No derheq de problem çîn o.

W. Gestemerde: Pûnik de çand malimî estê û zonê ma rind zanê?

Zahide: Ez teyna ra. Gere juya bine biro. Eke a ame, ez bi zazakî, a kî bi almankî yanî bi di zonan qeseykenime.

W. Gestemerde: To zonê ma rind zana?

Zahide: To nawo heşna, ez nawo tez de qeseykena.

W. Gestemerde: Qeyî?

Zahide: Kes çîn o. Maya mi, xo kerdo Tirk qet qeseynêkena. Eke şomê Tirkîya hona bi zor zonê ma mi de qeseykenê. Naca mi de bi zonê ma qeseynêkenê.

W. Gestemerde: Qey ma û pîye to zonê ma qeseynêkenê, zonê xo ra şermayînê?

Zahide: Nê, vanê "ma Tirk mê, zonê ma çik o? No zone ma no şoret" mi no Punikê domanan kerdbî ya, mira vatê " berda na yuva, zonê şoretî ser kerda ya." Yanî miletê ma pêro nîya vano. Ju hevalê mi teyna desteg danê mi. Mi ra vanê "to na dawa zonê xo de heqlîya kam se vano wa vaco"

W. Gestemerde: Punik saate çand ra heyanî çand û kamcîn rojan yakerdo?

Zahide: Nika mi namê rojan kerd xo vîra.

W. Gestemerde: Dişeme, şêşeme...

Zahide: Hêya, Dişeme, şêşeme, çarşeme, poncşeme, ene saate 8:00 ra heyanî 16:00 yakerdo.

W. Gestemerde: Dezgêyê (kurumê) dewleta Almanya na proje re destek vecîyayî? Ê didîne şima bi sene qeyde muracaat kerd û şert û şurtê xo çik bî?

Zahide: Şertê xo zaf bî. Zaten (xora) hatan ke ma no kar ard ser re, çar serî werte ra derbaz bî. Mi ra va "gere to cayê de henên bîvîne ke 110m² bone. Gere cayê xo girs bone. Baxçê xo hem hetê pêy de hem hetê ver de gere bibo, di tuwaletê domanan ju kî tuwaletê mailman gere bibenê, hire hînê seba dest şutene bibênê… mi hire-çar cayî dî, feqet ê bi ca qayîlnêbî. Hetanî ke ma naca dî ke çerme û çarê ma kî xelesîya. Pêco amayî na cayî re onay da ci û ma kî dest bi karê xo kerd.Yanî nê kurumî destek nêda ma. Gere Punik de 15 domanî bibêne ke ma Sanato ra destek bicerîme. Punik de kî na saate honde domanî  çînê. Beno ke ma projeyê de bîne ser o bixebetîme.

W.Gestemerde: Na sene proje wa?

Zahide: seba cênîyan û seba xortanê ma qursê zonî biderîme.  Yanî waştene de nîyane ne esta. Belko to ê malimî nas kena Dr. Zılfi Selcanî, naye ser o mi ê de qesey kerd û ci ra va ke "ma wazeme na ca qursê zonî biderîme, to şîkîna qurs bidêre?" Ê kî va  "temam. Ez peranê xo cêna û mi re desûdi (12) örencîya (teleba) mi re top ke ez ena derse dana."

W. Gestemerde: Şertê Dr. Zılfi Selcanî, kurumê almanan ra tayîna giranê. Ê ma to desûdi pîyayî seba qursê zonî kerdî top?

Zahide: Makî hona desûdi ögrencî (telebe) top nêkerdê.

W. Gestemerde: Pekî Berlin de xêlê  dezgê û komelê (kurum û dernek) ma estê. Şima nê dezgê û komelan de kî qeseykerd û cira desteg waşt? Ê nêvanê çi no derheq de?

Zahide: Ez şîya mi di cayan ra destek waşt. Cem evî ez bi xo nêşîyo feqet bi namê mi hevalan tey qeseykerd bî înan kî ret kerdbî. Xora Cematê Dêrsimî ra kî ju mordemek esto namê xo Karabuluto ê vat bî bêro ma qeseybikerime. Pêco ma pîya şîme ju qewa de nîştmêro. Se ma nîştîme ro persa xoya virêne va "kanê proja to? Hela bidemi ez qatîyê cibî." Mi kî cira va "to proja mi, mi dest ra cêna bena Cematê Dêrsim de xo re ca kena ya. Ez seba çinayî amo lêwe to, to mi ra çi wazena." Ez tekito amo çê xo de nîşta ro. Endi karê xo mi bi xo halkerd. Yanî faydê kesî kes re çîn o. Herkes wazeno ke to bixapno. Yanî na dinya nîyara. Ê bila zonê ma nêkewtê, ê bîla pera kewtê. Ama ez hênî nîya. Ez wazen ke zonê xo raxelesnî.

W. Gestemerde:Gelo welatê ma de yankî metropolanê Tirkîya de, bi di zonan yankî bi zaf zonan projeye de nîyanene esta?

Zahîde: Nêzana. Eke esto kî xebera mi çina. Qursê zonî estê feqet nîya proja zê mi seba domanan çîn a.

W. Gestemerde: Derheqê Pûnik de şarê ma çi fikîrîno û vaten û waştena şima şarê mayê Kirmanc re çika?

Zahîde: Şarê ma pêro bi mi leqî keno. Vano "zon çîne bî ke, to bi nê zonî Punik kerd ya." Durî remenê. Nîya zê to kêf nêkenê, nêvanê ke "şikir ke bi zonê ma ju cayê de nîyanên bîyo ya." Ju kekî teyna mi re e-mail ruşnay bî. O ki herhalde kitab yazmişkeno (nivisneno). Bati (rojhelat) der o. Ê teyna zaf kêf kerd bî ke ma cayê de nîyanên kerdo ya. Yanî destegê şarê ma çîn o. hela şikir ke çîn o.

W. Gestemerde: Waya Zahîde persê mi hon de bî. Waşten û vatena to ya pêyene çika?

Zahide: To ke zana û şîkîna ma rê kitabê domanan, şanikî, kilamê domanan… kotî estê, kam de estê û se pêda kemê?  no derheq de gere ke to kî destek bidê mi. Ma dest de honde çîye çîn o. Gere ma dest de arşîv bibo.

W: Gestemerde: Seba ki to derheqê Punik de zanayîşî day mi weş û warbenê. Kar û gureyê to de to re serkewtene wazena û caran Punik bê domanan, domanî kî bê zonê ma memanê.

Zahide: To kî weş û warbenê. To kî zahmet kerd heyanî na ca ama heq to ra razî bo.

Roportajkerdox: Wusênê Gestemerde