|
Anadilimiz Kirmanccanın (zazaca) üzerindeki yasaklar, baskılar malesef günümüzde hâlâ devam etmektedir. Bu dili yok etmeye çalışan zihniyetin çabasını boşa çıkarmanın tek yolu, anadilimizi yaşamın her alanında yaşatmalıyız. Bu anlamda bir dili yaşatmak içinde o dili detaylı bir şekilde öğrenmek, konuşmak, yazmak, ve bu değerli mirası gelecek nesillerimize en güzel şekilde aktarmak olur.
Bizler dilimize, kültürümüze, kimliğimize, tarihimize, coğrafyamıza sahip çıktığımız andan itibaren hiç kimsenin bizi bu değerlerimizden koparmaya hakki yoktur. Çünkü buna gücü asla yetmeyecektir. Bir insanın kendi anadiliyle konuşması en doğal hakkıdır. Bu böyle biline Sayin Erdoğan bey. Sen, benim endoğal hakkım olan anadilimi yasaklayamasın. Bu bir insanlık suçudur, bu bir insanlık ayıpıdır. Bu dilin yok olmasına gözyumamayız. Gözyumsak bile tarih bunun hesabını hiçkuşkusuz bir gün soracaktir.
Bir halkın en kutsal ve en temel hakkı olan anadil, hem anayasal güvenceye hem de gelişmesi için olanaklar sağlaması gerekirken devlet bunu yasaklıyor. Halbuki bu dilin geliştirilmesi için olanaklar yaratmalıdır. Herşeyden önce bu dilin anayasal güvenceye alinması ve okullarda eğitim dili olması gerekir. Yasaklar hiç bir zaman çözümdegildir. Öyle hemen yasaklara sığınmak doğru olmaz. Demokrasi de çözüm aramaniz gerekirken, gidip hemen baskılara ve yasaklara sığınmanız cesaretsizliğinizi ve çaresizliğinizi ortaya koymaktadır.
Bütün bu baskı ve yasaklara rahmen Kirmanccaya olan ilgimiz ve sevdamız gittikce çığ gibi büyümektedir. Kirmancca (zazaca), diller arasında en az yazılmasına rahmen yazı dili gün geçtikce gelişmektedir. Bu son yıllara baktığımızda Kırmancca (zazaca) yazanların sayısı gün geçtikce artmaktadır. Bu da oldukca sevindirici. Ama yazılanlar nekadar okunuyor, özellikle bizim gençlerin bu konuda gerçekten ilgi ve alakası varmıdır? Buna benzer sorular hep kafalarda ayrı ayrı bir soru işaretleri birakmaktadır. Bu nedenle ben de bu soru işaretlerini bir nevi gidermek için "Kirmancca (zazaca) dili üzerine bir anket" hazırlamaya çalıştım. Bu anket Kirmancca-Türkçe ile hazırlanmış ve 16 sorudan oluşmaktadır. Kendine Kirmanc ve Zaza diyen herkes bu ankete lütfen katılsın. (Bu anket sunuçlari daha sonra sitede yayinlanacaktir.)
Ziwanê kirmanckî (zazakî) ser ro yew anket (Kirmancca (zazaca) dili üzerine bir anket)
1. Gorê to ziwanê/zonê kirmanckîyî (zazakî) xoser yew ziwan o? Sana göre kirmanca (zazaca) dili kendi başina bir dilmi?
a- Ya, ziwanê kirmanckî (zazakî) xoser yew ziwan o. (Evet, kirmanca (zazaca) dili kendi başina bir dildir.)
b- Ney, ziwanê kirmanckîyî (zazakî) xoser yew ziwan nîyo. (Hayir, kirmanca (zazaca) dili kendi başina bir dil degildir.)
c- Ziwanê kirmanckîyî (zazakî) yew lehçeya kurdî ya. (Kirmanca (zazaca) dili kurtçenin bir lehçesidir.)
d- Qet yewê nîyo. (Hîç biri degil.)
2. Ti ziwanê kirmanckîyî (zazakî), ziwanê ma de se name kena? Sen kirmancca (zazaca) dilini, dilimizde nasil adlandiriyorsun?
a- Kirmanckî (Kirmancca)
b- Zazakî (Zazaca)
c- Dimilkî (Dimlice)
d- Kirdkî
e. Zonê ma
3. Çêyê şima de zafane kamcî ziwan êno qesekerdene? Evinizde genellikle hangi dil konuşuluyor?
a- Kirmanckî /Zazakî (Kirmancca/Zazaca)
b- Tirkî (Türkçe)
c- Kurmancî (Kurmancca)
d- Ziwanêde bîn (Başka bir dil)
4. Şima domananê xo de şima zafane kamcî ziwanî qese kenê? Çocuklarinizla genellikle hangi dili konuşuyorsunuz?
a- Kirmanckî/Zazakî (Kirmancca/Zazaca)
b- Tirkî (Türkçe)
c- Kurmancî (Kurmancca)
d- Ziwanêde bîn (Başka bir dil)
5. Şima wazenê domanê şima ziwanê dayika xo bimûsê? Çocuklarinizin ana dilini ögrenmesini istiyormusunuz?
a- ya, wazena (evet istiyorum)
b- ney, nêwazena (hayir istemiyorum)
6. Domanê şima Kirmanckî (zazakî) zanê? (Çocuklariniz Kirmancca (zazaca) biliyormu?)
a- ya, zanê (evet biliyorlar)
b- ney, qet nêzanê (hayir hiç bilmiyorlar)
c- tayê zanê (biraz biliyorlar)
d- handê ke fam kenê (sadece anliyorlar)
7. To Kirmanckî (zazakî) zana? Kirmancca (zazaca) biliyormusun?
a- ya, zana (evet biliyorum)
b- ney, qet nêzana (hayir hiç bilmiyorum)
c- tayê zana (biraz biliyorum)
d- handê ke fam kena (sadece anliyorum)
8. Ti wazena Kirmanckî (zazakî) bimûsê? (Kirmanccayi -zazaca öğrenmek istiyormusun?)
a- ya, wazena (evet istiyorum)
b- ney, nêwazena (hayir istemiyorum)
9. Ziwanê kirmanckî (zazakî) de çîyê wanena, eke wanena çi wanena? (Kirmancca (zazaca) dilinde birşeyler okuyormusun, eğer okuyorsan ne okuyorsun?)
a- Kovare (dergi)
b- Rojname (gazette)
c- Roman (roman)
d- Maqale (makale)
e- Şiire
f- Pêroyîne wanena (hepsini okuyorum)
g- Qet çîye nêwanena (hiçbirşey okumuyorum)
10. Ti çend ziwanan zana? Kaç dil biliyorsun?
a- Yew ziwan (bir dil)
b- Di ziwanan (iki dil)
c- Hîrê ziwanan (üç dil)
d- Çar ziwanan (dört dil)
e- Hona zaf ziwanan zana (daha çok dil biliyorum)
11. Ti bi ziwanê kirmanckîyî (zazakî ) şîkîna biwanê û binûsnê? (Kirmancca (zazaca) dillini okuyup ve yaza biliyormusun?)
a- ya, şîkîna biwanî û binûsnî (evet okuyup yaza biliyorum)
b- nêşîkîna biwanî (okuyamıyorum)
c- nêşîkîna binûsnî (yazamiyorum)
12. Ti kirmanckî (zazakî) de nasnameya xo se name kena? (Kirmanccada (zazaca) kimliğini nasil adlandiriyorsun?)
a- Kirmanc
b- Zaza
c- Kurd
13. To kirmanckî (zazakî) de bawerîya xo se name kena? (Kirmanccada (zazaca) inancini nasil adlandiriyorsun?)
a- Qizilbaş (Kizilbaş)
b- Elewi (Alevi)
c- Musliman (Müslüman)
d- Ateist
e- Qet yewê (hiçbiri)
14. Ziwanê kirmanckî (zazakî) ziwanêde standart bo? (Kirmancca (zazaca) dili standart bir dil olsunmu?)
a- Ya, ziwanêde standart bo (evet, standart bir dil olsun)
b- Ney, ziwanê de standart nêbonê (hayir, standart bir dil olmasin)
c- Herkes gore fekê mintiqa xo qese bikero û binûsno
(Herkes kendi yöresinin ağziylan konuşup yazmali)
15. Mekteban de kirmanckî (zazakî) ziwanêde perwerde bo? (Okullarda kirmancca (zazaca) dili eğitim dili olsunmu?)
a- Ya, bibone (evet olsun)
b- Ney, mebonê (hayir olmasin)
16. Gorê to kirmanckî (zazakî) çizixa vîndbîyayişî ra xelesîyo ra? Sence kirmancca (zazaca) dili kaybolma çîzgisinden kurtulmuşmu?
a- ya, çizixa vîndbîyayîş ra xelesîyo ra (evet kaybolma çizgisinden kurtulmuş)
b- ney, çizixa vîndbîyayiş der o (hayir kaybolma çizgisinde)
Amadekar / Hazırlayan: Wusênê Gestemerde
Berlin, 06.02.09
|
Yorumlar
Daha once ozet olara lehce bir beldenin konusma sekli yada dil konusma tarzidir diye yazmistim. Bu nedenle lehceyle ilgili yapilan arastirmalarda tanimini biraz daha genis dogru aktarma adina ozetle sizlerlen paylasmak istedim.
Lehce ( dil bilimi ) Tanim.
Lehce yada Diyalekt, bir dilim belli bir cografi bolgedeki insanlar tarafindan konusulan cesididir.Bir dilin, hususuyet tasiyan en kucuk koludur.Diyalekt, Latincede dialectus, [grekce} de dialektos olarak gecer.
Lehce kendi kelime dagarcigi ve grameri olan sozel(sozlu veya isaretli olan ama mutlaka yazili olmayabilen ) bir iletisim sistemidir, agizda denmektedir. Diyalektle ugrasan ilim kolu ise diyalektoloji olarak adlandirilir. Lehceyi konusan kisilerin sayisi ve bolgenin buyuklugu degisir. Bu yuzden genis bir bulgede pekcok lehce olabilecegi gibi o lehcelerin konusuldugu daha kucuk bolgelerde de baska lehceler olabilir.
Lehce kavrami asagidaki ilgi kavramlardan ayri tutulur.
1- Sinif dilleri (sosyolekt) bir dilin belli bir sinif tarafinda konusulan cesididir,
2- Standart diller, genel kullanim icin standartlastiri lmis dillerdir (ornegin yazim standartlari)
3- Jargon, belli bir meslek veya uzmanlik dalinin ozellesmis kelime hazinesi iceren dilidir,
4- Argo, bir grup uyelerinin yabancilar tarafinda anlasilmamak icin gelistirdigi, kendi ana dilleri veya lehcelerindeki standartlara uymuyan kulanimlardir,
5- Pidgin ve melez diller (creole) birbirinin dilini bilmiyen topluluklarin anlasabilmek icin olusturduklari karma dillerdir.
Dil calisma grubu arkadaslarin verdikleri bilgiye gore konustugumuz dilin genel kulanimi icin yazim dili standart' i olarak Kirmanckiyi tecih etmislerdir verdikleri bu bilgillendirmed en dolayi kendilerine tesekur eder basarilar dilerim.
Anadilimiz Kirmanccanin yok olma tehdidine karşı ve ayni zamanda geliştirilmesi için ulusal bir görev olduğu ve her birey ve kurumun üzerine düşeni yapması gerekiyor.
Bu anlamda anadilimizin yok olma tehdidine karşı:
1. Anayasal güvenceye alınması
2. Okullarda eğitim ve öğretim dili olmalı
3. Kirmancca / Zazaca Dil Vakfı veya Dil Kurumu olmalı
4. Kirmanccanin standardize çalışmalarina destek sunulmalı
5. Yazı ve edebiyat dili geliştirilmeli
6. Yeni kuşaklara öğretilmeli
7. Görsel, sözlü ve yazılı basında yerini almalı
8. TV-Programlarinda çocuklar için eğitici programlar hazirlanmalı…vb
"O halde Zacaki + Dimilki = Kirmancki mi?\".
Sorusu üzerine, bu dilin standardize edilmesinde çalişmalar yürüten yani farkli yörelerden oluşan bir grup arkadaş, Kirmanckî, Kirdkî, Zazakî, Dimilkî den oluşan bu sözcükler arasindan standart dil için Kirmanckîyî tercîh etmişlerdir.
Elestiriciler belliki daha once bu tur elestirilerle hic karsilasmamisla r. Gurdugum kadariyla soyledigim bir cok noktanin uzerinde hic durmamislardir.
1-Kimligini bilmek, kim oldugunu anlamak en yuce bir degerdir.
2- Bugun konustugumuz dil icin kimilerimiz kurtce nin bir lehcesidir demektedir.
3- Bana gore bu buyuk bir yanilgidir, ve bilimsel bir temelide yoktur.
4- Soyleki yani basimizda yasiyan vede kurtce konusan yakin cevre koylerimizin hic biri dilimizi hic bir sekilde anlamamaktadir.
5- Yanlizca cografi konumlari nedeniyle bir benzerlik tasimaktadirlar .
6- Kanimca Zazaca basli basina bir dil Zazalar'da bir halk bir topluluktur.
7- Zaza bir anne ve baba'dan dogmussan Zazasin.
8- Bunu net olarak bilmek ve bu dili nasil guncellestirip yasama sokmaktir.
9- Bu anket sorulariniza verilmis bir cevaptir.
Lehceye gelince, Bir beldenin dil konusma sekli yada dil konusma tarzidir. Yani Varto, Hinis lehcesi, Elazig,Palo, Diyarbakir, Urfa Lehcesi, Dersim lehcesi gibi, Bunlar ayni dili konusan ama ayri lehce yani sive ile seslendiren beldelerdir yada bulgelerdir.
O halde Zacaki + Dimilki = Kirmancki mi?
Yada Dimilki + Kurmancki = Zazakimi ?
Veya Kirmancki + Zazaki = Dimilkimi?
Yada hepsi birden Zazaki+Dimilki+ Kirmancki= Kurtcenin bir lehcesimi? veya Kirmanccanin bir lehcesimi?
Sorun bu aydinlanmasi gerekli olanda budur. Dogrudur Anana dilen ilgili yaptiginiz calismalardan haberim yok, bunuda bir sorumsuzluk olarak gurmuyorum.
Eger Zazalar genciylen, yaslisiylan, kadiniylan, kiziylan, erkegiylen, okumusuylan, okumamisiylan, yuzlerce kisi halinde siyasal ve toplumsal bir istem olarak Zazaca bir lehce degil bir dildir yada biz Kurt degil baska bir seyiz derlerse bana halt etmek duser.
Sonuc olarak bu konuyla ilgili calismalariniz varsa da insanlari haberdar etmenizde bir sorumluluktur. Degerli dostlar. Selam ve sevgiler.
Doğru aktarılıyor ama, bazı arkadaşlarımız anlamakta güçlük çekiyorsa bunda da benim kabahattim yok saniyorum.
Anlamakta güçlük çeken arkadaşlarimiz için, tartişılan anket sorusunu ve şıklari aynen aşığıdaki gibidir.
Sana göre kirmancca (zazaca) dili kendi başina bir dilmi?
a-Evet, kirmancca (zazaca) dili kendi başina bir dildir.
b-Hayir, kirmancca (zazaca) dili kendi başina bir dil degildir
c-Kirmanca (zazaca) dili kurtçenin bir lehçesidir
d-Hîç biri degil
Anlamakta zorluk çeken arkadaşımız ise şöyle belirtmiş \"Tersinden de bu soru sorulabilidi, yani -Kirmanca (Kurtce ) dili zazaca\'nin bir lehcesidir gibi.\"
Öyle anlaşılıyorki arkadaşımızın anadilimizlen ilgili yürütülen çalışmalardan saniyorum haberi yok. Asıl konuya gelelim. Bu dili konuşanlar yöreden yöreye Kirmancki, Kirdki, Zazaki, Dimilki gibi değişik adlarla adlandırmaktadi rlar. Yani Dersim yöresi bizim konuştuğumuz anadile Kirmancki diye adlandiriyorlar . Sen almışsın Kirmanccayi Kürtçeylen karıştiriyorsun . Gimgim yöresinde Kürtçeyi anadilimizde Kurmanci diye adlandiriyorlar . Dikatini çekerim Kurmanci degil, Kirmancki
Arkadaşıma tavsiyem dil ile ilgili konulara biraz zamanini ayirip araştır. Kuru kuru söylemlerlen Zazayim demekle mesele hal olmuyor güzel dostum. Eğer yazmak sorumluluk gerektiriyorsa sen bu sorumluluğu malesef yerine getirmemişsin.\"Bildiginiz gibi Lehce bir beldenin konusma sekli yada dil konusma tarzidir.\" Peki doğru aktarmak bumudur?
kürtce denilince sadece kurmanci anlasiliyor. oysa kürtce tek basina ne kurmanci, ne sorani, ne zazaki, ne gorani, ne hewremani... dir. ziya gökalp'in deyimiyle bunlar Kurdi diller, yani Kürtce'dir.
sanirim insanlarimiz kürtce terimini yanlis kavramis veya islerine geldigi gibi kullaniyorlar.
diger taraftan "Bildiginiz gibi Lehce bir beldenin konusma sekli yada dil konusma tarzidir." diyor xidir sefer. bilimsel tanimi böyle degil. lehce yani diyalekt, bir dilin tarihi, bölgesel, siyasi sebeplerden dolayi ses, yapi ve söz dizimi özellikleriyle ayrilan koludur. yani lehce ses, yapi ve söz dizimi... fonksiyonlar bütünüdür.
Yazmak diger yaratimler gibi ozgurluktur. Dolayisiyla, ozgurluk nasil sorumluluk gerektiruyorsa, yazmakta sorumluluk gerektirir, Bu nedenle kisi okuduklarini dogru anlamak ve doru aktarmak zorundadir.
(Dil mi ..Lehce mi..Baslikli yazimda, Bugun konustugumuz dil icin kimileri Kurtce nin bir lehcesidir demektedir).
Birinci sorunuzun C- bendinde ise " Kirmanca ( Zazaca ) dili kurtcenin bir lehcesidir" denilmistir. Tersinden de bu soru sorulabilidi, yani -Kirmanca ( Kurtce ) dili zazaca'nin bir lehcesidir gibi.
Elbetteki buna karar verecek olan Dilbilimsel - Akademik calismalardir belirleyici olanda odur..
Bildiginiz gibi Lehce bir beldenin konusma sekli yada dil konusma tarzidir. Dil butunlugu yada Standartlar butunlugu acisinda bile dusunecek olursak bu bile basli basina bir lehce olmadigini bize gusterecektir.
Dilin ozeliklerini olusturan toplumsal ruhsalik, toplumsal ruhsaligin ozeliklerini olusturan da elbete cografi, iktisadi, ve benzeri etkenlerdir. bir toplumda aliskilar ve gorenekler nasil ayniysa dilsel yapilarda aynidir.." Her toplum benimsedigi dilden genelikle hosnutur" Genede degisen yasam kosullari dile yeni ozelikler kazandirir, ondan birseyleri eskitir ve yok ederken bir seyleri baslatir, dogurur, ortaya cikarir .
Turkiye cografyasi yani misaki milli sinirlari denilen cografyada en az onun ustunde yasiyan halklar olmakla birlikte Diler de vardir, Bunlarda Milli dil olarak kabul gurunen lerin basinda Turkce, Digerleri ise Resmi sistemin baski,yasak, asimilasiyon politikalariyla ya yok olmus yada yok olus cizgisinde, Son sureclerde ki gelismelerle Kurtce kendini birazcik kurtarabilmis durumda. Zaza dili ise yok olus cizgisinde iste burada payimiza duseni alip bu dili nasil Guncellestirip yasama sokabilirizi uzerinde dusunmek lazim.
Anadil Sosyokulturel etkilisimlerle gelisen, her turlu kimligin temel zorunlu ogesidir.Herkes ana dilinde okumasi - yazmasi konusmasi sanat yapmasi cabasi icerisinde olmalidir. Kendi kimligini taniyip ona sahiplenmelidir ancak buylesi ictelik bir calismayla pratik yarata bilirsek dilimizi yasata biliriz.
Dil ile ilgili calismalar (sözlük, atasözleri, masal...vb. derlemek) elbette yapilmali ve cok önemsiyorum. Vurgulamak istedigim, zazacanin lehce mi, dil mi oldugu meselesidir. Bazilarimiz isin uzmani olmamakla beraber, dil veya lehce oldugu konusunda kesin yargilara variyoruz. bu tespitleri uzmanlarina yani bilim adamlarina birakalim lütfen.
Bence zamanimizi yapabilecekleri mize ayirirsak daha faydali olabilecegimizi düsünüyorum.
Başta Xidir arkadaşımızın \"Dil mi? Lehçe mi?\" başlıklı yorumu hakinda belirtmek istediğim bir noktaya değinmekta yarar görüyorum.
\"Kirmanccaya olan ilgimiz ve sevdamız\" başlıklı makalem de Kirmanccanin (zazaca) Kürtçenin bir lehçesi olduğunu belirtmedim. Sadece hazirlamaya çalıştığim anketin birinci sorunun şıkarindan birinde \"Kirmanca (zazaca) Kürtçenin bir lehçesidir\" yani bir tercih şıkkı olarak sunulmuştur. Bir ikincisi, sizce bu dili nasil güncelleştirip yaşama kazandirmaliyiz ?
Mûrexan arkadaşımızin yorumu üzerine
UNESCO nun verilerine hiçte gerek yoktur. Kirmanccanin (zazaca) yok olma tehlikesiylen karşı
karşıya oldugu tartışmasi yillardir sürüyor ve hepimizde bunun bilincindeyiz. Bilincinde oldugumuz halde, devletten ziyade bizler bu dili yok etmeye çalışıyoruz. Bizler böyle türkçe konuşup ve yazmaya devam ettiyimiz sürece elbet anadilimiz de böyle yok olma noktasina gelir.
Anadilimizin yok olma tehlikesinden kurtulmasi için, okullarda egitim ve ögretim dili olmasi gerekli, çocuklarimizla anadilimizi konuşmaliyiz ve kendi anadilimizi daha iyi ögrenmek için
okuma ve yazmaya çaba sarf etmeliyiz.
Dil ile ilgili bütün çalışmalari sadece dil bilimcilerimi üstlenecek? Saniyorum bu konuda hepimize görevler düşüyor. Her kes bu işin bir ucundan tutmali diye düşünüyorum. Sadece dilimizi sevmek ve konuşmakla olmaz bu işler.