Gestemerde Online

Kirmanckî werteyê ziwananê bê temînatî de ca gêno

Wendoxên delalî,

UNESCO’yî rapora xo ya bareyê ziwananê cîhanî de, bi beyanatê kerde eşkere.

UNESCO’yî, rewşa xerîtaya ziwananê cîhanî kî viraşta. Û gorê na xerîta ziwanên cîhanî edi kategorîyanê fênda „bê temînat“, „taloke“, talokeyo cîdî“, „krîtîk“ û „ merde“ emê nirxnayene.

Her hînî rapore de, bal ancîyo talokeyê vîndbîyena 2500 ziwananê cîhanî ser. Gorê rapore ewro cîhan de 6 hezarî ra vêşêrî ziwanên candeyî êne qesekerdene, estê. Nêzdîyê 200 ziwanî dergîya 3 nivşanê (nesîl) ravêrdeyî de, teqrîben darîyê we û nêzdîyê 2500 ziwanên bîn kî edi bin talokeyê vîndbîyene der ê.

Cîhan de nêzdîyê 200 ziwanî merdê, ke hetê tewr kêm 10 kesan ra ênê qesekerdene. Û Hîndîstan, Amerîka, Brezîlya, Endonezya û Meksîka zafziwanî yê. Lê xêlê ziwanên ke nê welatan de estê, ver talokeyê vîndbîyene der ê.

Ancî gorê rapora UNESCO’yî 2500 ziwanên ke talokeyê vîndbîyene der ê, înan ra 18 kî Tikîye der ê. Ziwanê Kirmanckî (zazakî) kî edi zereyê lîsteya nê ziwananê talokeyî de amo hesabnayene.

Ziwanên ke Tirkîye de binê talokeyî der ê, nîya amê rêzkerdene: kirmanckî (zazakî), abana, ahbazkî, adîge, gagawizkî, pontûskî, yunanîyê kapadokî, lazkî, hemşînkî, romenkî, sûretkî, ermenkî, kabar-çerkezkî, hervetiînkî, ubihkî, turoyokî, milahsokî, judezmo (ladîno-hubri)

Nê ziwanan ra yunanîyê kapadokî, mîlahsokî û ubihkî edi zereyê kategorîyê ziwananê merdeyî de ca gênê. Ziwanê ubihkî edi sera 1992 de qesekerdoxo peyên Tevfîk Esençî ra tepîya merdo, werte ra darîyo we.

Her hînî Tirkîye de ziwanên ahbazkî, hemşînkî, lazkî, pontûskî (yûnankî), romenkî, sûretkî (suryankî) û ermenkî taloke der ê. Tirkîye de qesekerdoxên sûretkî (suryankî) nêmendê, yên ke nê ziwanî qese kenê, koc kerdo. Gagawizkî û hadino yê lehçeya hubrîkî û turoyokî kî taloke der ê. Turoyokî dorberê Mîdyadî de, hetê Suryanîyan ra êno qesekerdene. Sera 2008 de qesekerdoxên nê ziwanî, 50 hezar kes êno texmînkerdene.

Ziwanê hervetkî kategorîyê „krîtîk“ de ca gêno, û kirmanckî (zazakî), ahbazkî, adîge, kabar-çerkezkî kî edi kategorîyê ziwananê „bê temînat“ de ca gênê.

Heto bîn ra ziwanê milahsokî (fekêde aramkî) yo ke Vakûrê Kurdîstanî qeza Lîce, dewa Qamîşloyî de amêne qesekerdene, sera 1995 de bi merdena Îbrahîm Hannayî, zıwanê milahsokî merd, rîyê herdî ra darîyo we. Hannayî Rojavayê Kurdistanî ra koçê Lîce kerdo.

Gorê UNESCO’yî Kirmancîye (Kurdistan) de ziwanê toroyo yê zaravayê asûrkî (suryankî) û kirmanckî û hewremankî yê kurdî binê talokeyê merdene der ê.. Ancî milahsokî merdo û ziwan û lehçeya halawlakî, lîşanakî, dîdankî, hertewînkî, denkî, sûretkî, kilîtkî kî ver talokeyê vîndbîyene der ê.

Mordem ke na rapore waneno, rasta heqî dest re ci benê ronênî, beno zereserd. Lê na yewe rastîye ana re ma vîrî. Zereserdîye çare kî nîya. Ganî herkes seba destfîştena heqê perwerdeyîya ziwanê dayike, çi ke dest ra êno, bikero. Fênda:

Destfîştena heqê perwerdeyî; Ganî ma rind bizanîme ke yew ziwan tenya bi qesekerdene, bi kursan...ûêb. nêrêyîno ra (ranêxelesîno). Kotî beno bibo, her kamcî dezgeh û sazîyên Kirmancanê ke seba destfîştena perwerdeyîya ziwanê dayike kar kenê, piştî bidîme ci, kar û gureyê înan de aktîfane ca bigêrîme.

Kirmanckî qesekerdene: Ma Kirmancî bindest îme. Coka mektebê ma, unîversîteya ma kî kêyeyê (çê) ma yo. Ganî herkes kêyeyê xo fênda dezgehêde perwerdeyî bigurêno. Kêye de ziwanê xo qese bikero, û bi kulturê xo bicuyo.

Şeveknayena kulturî: Bê guman çekûya kulturî zaf hîra ya. Na çekûye her çîyê ey miletî (ziwan, edebîyat, dîn, nasname, bera, govende, urf-edet... ûêb.) xo de hewênena. Mordem bi kulturî yewbînan ser ra beno kifşe. Coka kultur sîmgeyêde estbîyene û çînbîyena ê miletan û şaran o. Milet û kultur, fênda goşt û nenûgî yê. Ganî mordem ziwan û kulturê xo ra şerm mekero, cira hes bikero û wayîr bivejîyo.

Doş bidê doşê yewbînî, dest bidê destê yewbînî!.

Roj roja kar û xebatî ya!.